تـ ـا جـ ـمـ ـکـ ـر ا ن

رزق و روزى دو گونه است: رزقى كه به سراغش مى‏رويم و رزقى كه به سراغمان مى‏آيد. در روايات، رزقى كه به سراغمان مى‏آيد "رزق طالب" و رزقى كه به سراغش مى‏رويم "رزق مطلوب" ناميده شده است. روزى طالب و حتمى همان روزى وجود و هستى و عمر، امكانات، محيط، خانواده و استعداد و... است كه از ناحيه‏ى اين قسم روزى، توان و نيروى لازم و دقت و هوشيارى براى تلاش و انجام كار پديد مى‏آيد و در سايه‏ى اين امور، دَرِِ روزى مطلوب و مشروط گشوده مى‏گردد.

براى دريافت روزى مطلوب، هر كس به شكلى بايد دست نياز - همراه با جديّت و تلاش - به سوى حضرت حق بلند نمايد؛ حتى طفل شيرخوار كه تلاشش همان گريه و ناله و فرياد اوست، در پس اين گونه افعال به روزى مطلوبش (شير مادر) دست پيدا مى‏كند. اما همين طفل چون رشد كرد و به مقطعى بالاتر رسيد، تلاش و جديّت او شكلى ديگر پيدا مى‏كند و به صورت تفكر و انديشه و فعل و حركت اعضاء و جوارح ظاهر مى‏شود و كميت و كيفيت روزى نيز تغيير مى‏كند. نتيجه اين كه: در پى روزى محتوم و طالب و بى قيد و شرط، تلاش و انديشه و كار و فعاليت آفريده مى‏شود و به دنبال تلاش و فعاليت و طلب، روزى مطلوب و مشروط پديدار مى‏گردد.

روزى محتوم قابل تغيير و تحوّل و كاهش و افزايش نيست اما بسته به چگونگى انجام مقدماتِ روزى مطلوب و كيفيت تركيب و ترتيب و چينش آن‏ها روزى مطلوب را مى‏توان كاهش يا افزايش داد.

پاسخ را در قالب دو مقدمه و يك نتيجه مى‏توان بيان نمود:

مقدمه‏ى اول: رزق و روزى كه خداوند آن را به عهده گرفته و ضمانت نموده عبارت است از: سهم و نصيبى كه بايد به مخلوقات برسد تا بتوانند به وجود و بقاى خود ادامه دهند. البته تعهد و ضمانت الهى و رزّاقيت و روزى رسانى اى كه به ذات اقدس پروردگار نسبت مى‏دهيم با ضمانت‏ها و تكفّل‏هاى انسانى متفاوت است. اگر در قرآن كريم آمده: رزق و روزى هر جنبده‏اى بر عهده‏ى خداوند است،[1] بايد در نظر داشت كسى كه رزق جنبندگان را به عهده گرفته است اللَّه مى‏باشد نه يك مخلوق. اللَّه يعنى آن كس كه آفريننده‏ى نظام هستى و خالق موجودات است و از اين روى تعهد الهى با تعهد مخلوقى كه جزئى از همين نظام مى‏باشد و تحت تأثير موجودات اين نظام است، تفاوت دارد. شناختن فعل خدا و رزّاقيت او، شناخت نظام عالم است. ما خود جزو عالميم و مانند ساير اجزاى آن وظيفه‏اى داريم. البته وظايفى هم كه ما درباره‏ى ارزاق و حقوق داريم و قانون خلقت يا قانون شريعت ما را به آن‏ها موظف ساخته است از شئون رزّاقيت خداوند است. قوه‏ى جذب و تغّذى كه در گياهان است، نيز جهازات تغذيه، ميل‏ها و غريزه‏هايى كه در جانداران است و آنها را به سوى مواد غذايى رهنمون مى‏سازد، همه از مظاهر رزّاقيت حضرت حق است. خداست كه هر جاندارى را به وسيله مجموعه‏اى از ميل‏ها و رغبت‏ها مسخّر كرده تا به دنبال هر آنچه نياز دارد برود و براى ارضاى اين ميل‏ها در تلاش باشد. همين انديشه و تلاش و كوشش زمينه ساز رزّاقيت خداوند است و رزّاقيت اوست كه روزى و روزى خوار، رزق و مرزوق را عاشق يكديگر قرار نموده و در پى هم روانه كرده است. پيوستگى خاصى بين اجزاى هستى وجود دارد كه آن‏ها را به يكديگر مرتبط مى‏سازد. تا زمانى كه شخص در مرحله‏ى طفوليت است و قدرت به دست آوردن روزى خود را ندارد، روزى او به صورت آماده و مهيّا در اختيار او قرار مى‏گيرد و به تدريج كه قدرت بيشترى پيدا مى‏كند و با كنجكاوى مى‏تواند رزق خود را به دست آورد، روزى او به آسودگى در اختيارش نخواهد بود، مثل اين كه روزى او را برداشته و در نقطه‏اى دور دست مى‏گذارند تا به سوى آن برود و آن را پيدا كرده و استفاده نمايد. به طور كلى ميان آمادگى روزى و مقدار توانايى روزى خوار و اندازه‏ى هدايتى كه براى رسيدن به روزى نصيب او شده است، تناسب وجود دارد و به همين جهت نسبت به گياهان و حيوانات موجودى عالى‏تر و راقى‏تر است و آنچه براى زندگى گياهان و حيوانات كافى است براى او كافى نمى‏باشد. مسأله‏ى تحصيل روزى او به گونه‏اى ديگر خواهد بود. فاصله‏ى ميان روزى و روزى خوار در عرصه‏ى زندگى انسان بيشتر است؛ از اين رو وسايل افزونترى در اختيار او قرار داده شده و دستگاه هدايت در وجودش تقويت گشته است. به او عقل وعلم و فكر داده شده، وحى و نبوت به يارى‏اش آمده است و براى او وظايفى مقرّر شده و همه‏ى اينها از شئون رزّاقيت خداوند است. از اين رو اين كه گفته شده:

مخور هول ابليس تا جان دهد

هر آنكس كه دندان دهد نان دهد

توانا است آخر خداوند روز

كه روزى رساند تو چندين مسوز

نگارنده كودك اندر شكم

نويسنده عمر و روزى است هم

سخن درستى است اما نه به اين معنا كه دندان داشتن كافى است كه تا نان پخته و آماده بر سر سفره‏ى انسان مهيّا شود، بلكه به اين معنا است كه اگر نان نبود، دندان هم نبود، نيز اگر دندان و صاحب دندان نبود، نان نبود. به سخن ديگر، در متن آفرينش ميان روزى و روزى خوار و وسايل تحصيل روزى و وسايل خوردن و هضم و جذب روزى و وسايل هدايت و راهنمايى به سوى روزى رابطه وجود دارد. آن كس كه انسان را در طبيعت آفريده و به او دندان داده است، نان يعنى مواد غذايى قابل استفاده را هم در طبيعت آفريده است. انديشه و فكر و نيروى عمل و تحصيل و حس انجام وظيفه را نيز در اختيار او قرار داده است و همه‏ى اينها - همراه هم - مظهر رزّاقيت خداوند است.[2]

مقدمه‏ى دوم: رزق و روزى بر دو قسم است. رزقى كه به سراغش مى‏رويم و رزقى كه به سراغمان مى‏آيد.[3]

"رزق طالب" (كه به سراغ ما مى‏آيد) رزقى است كه همواره ما را تعقيب مى‏كند حتى اگر از آن فرار كنيم. ما را رها نمى‏سازد چنان كه رهايى از چنگال مرگ ممكن نيست. "لواَنَّ ابن آدم فرّمن رِزقه كمايفّر من الموت لادركه كمايدركه الموت"[4]. اين گونه رزق، ريشه در قضاى الهى دارد و هيچگونه تغيير و تحوّلى در آن صورت نمى‏گيرد. در اين زمينه مرحوم علامه طباطبايى مى‏فرمايد: روزى و روزى خوار متلازم يكديگرند و معنا ندارد كه روزى خوار در مسير زندگى طالب بقا باشد اما رزقى براى او نباشد، نيز ممكن نيست رزقى تحقق پيدا كرده باشد و روزى خوارى در بين نباشد و نيز رزق از مايحتاج روزى خوار افزون باشد و از اين روى رزق بخشى از قضاى الهى است.[5]

"رزق مطلوب" (كه به سراغش مى‏رويم) رزقى است كه براى طالب آن مقدّر شده است. اگر آن را طلب نماييم و شروط و علل لازم وصول به آن را مراعات نماييم، چنين رزقى را به دست مى‏آوريم. و در واقع تلاش ما در جهت رسيدن به اين روزى، "جزء العلة" است و اگر در كنار ديگر علت‏هاى آماده شده‏ى از عالم غيب قرار گيرد، مسلماً دست يابى به آن حتمى است. در اين باره مولا اميرالمؤمنين على عليه السلام مى‏فرمايد: "طلب نماييد روزى را كه مضمون و متعدّد است اما براى طالب آن".[6]